सुट-बुट लगाएका 'स्मार्ट' मान्छेहरू, रविन कँडेलको लेख

काठमाडौं। सन् २००१ को कुरा हो। अमेरिकाको 'एनरोन' (Enron) कम्पनी विश्वकै सातौँ ठूलो कम्पनी मानिन्थ्यो। यसको सेयरको भाउ आकाश छोएको थियो, वाल-स्ट्रिटका ठूला-ठूला विश्लेषकहरू यसको तारिफमा गीत गाउँथे, र यसका हाकिमहरू आफूलाई "The Smartest Guys in the Room" (कोठामा भएका सबैभन्दा जान्ने-सुन्ने मान्छे) ठान्थे।

तर, बाहिरबाट हेर्दा सुनको अण्डा पार्ने देखिने त्यो कम्पनी भित्रभित्रै सडिसकेको रहेछ। जब त्यो ढल्यो, हजारौँ कर्मचारी सडकमा आए, लगानीकर्ताको अर्बौं डलर खरानी भयो।

बेथानी म्याक्लिन र पिटर एल्किन्डले लेखेको पुस्तक 'द स्मार्टेस्ट गाइज इन द रुम' ले यही कथा भन्छ। तर, यो किताब अमेरिकाको २२ वर्ष पुरानो कर्पोरेट अपराधको कथा मात्र होइन, यो आजको नेपालको कर्पोरेट क्षेत्र, सेयर बजार र सहकारी प्रकरणको ऐना पनि हो।

एउटा साधारण प्रश्नको तागत

यो महा-पतनको सुरुवात एउटा साधारण प्रश्नबाट भएको थियो। फर्च्युन म्यागजिनकी युवा पत्रकार बेथानी म्याक्लिनले एनरोनका सीईओलाई सोधेकी थिइन्– "तपाईंको कम्पनीले खासमा पैसा चाहिँ कसरी कमाउँछ?"

सुन्दा सामान्य लाग्ने यो प्रश्नको उत्तर कम्पनीका "स्मार्ट" हाकिमहरूसँग थिएन। उनीहरूले बेथानीलाई "तिमीले बुझ्दिनौ, यो धेरै जटिल छ" भनेर टारे। उल्टै उनलाई 'अनैतिक' भनेर हप्काए। तर, बेथानीले प्रश्न सोध्न छोडिनन्। अन्ततः त्यही प्रश्नले एनरोनको नक्कली साम्राज्यको जग हल्लाइदियो।

आज नेपालको सन्दर्भमा यो प्रसंग निकै पेचिलो बनेको छ। के हाम्रो पत्रकारिता र नागरिक समाजले नेपालका ठूला व्यापारिक घराना, चम्किला सहकारी र आकासिएको सेयर बजारका खेलाडीहरूलाई यो प्रश्न सोध्ने हिम्मत गरेका छन्– "तपाईंको नाफाको असली स्रोत के हो?"

नेपालको 'एनरोन सिन्ड्रोम'

हाम्रो विडम्बना के छ भने, हामी कम्पनीको 'भ्यालु' (Value) होइन, 'भाउ' (Price) हेरेर दङ्ग पर्छौं। एनरोनले जसरी नै नेपालमा पनि कयौं संस्थाहरूले 'ब्यालेन्स सिट' सिँगारेर (Window Dressing) नाफा देखाउने गरेका छन्। सहकारीहरूले घरजग्गाको अस्वाभाविक मूल्यांकन देखाएर नक्कली नाफा बाँडिरहे, र हामी "आहा! कति राम्रो प्रतिफल" भन्दै लोभियौं।

जब कुनै पत्रकार वा विश्लेषकले "यो अस्वाभाविक छ, यहाँ जोखिम छ" भनेर लेख्न खोज्छ, तब यहाँ पनि एनरोनकै शैली दोहोरिन्छ। शक्ति केन्द्रहरू सक्रिय हुन्छन्, प्रश्न सोध्नेलाई 'विकास विरोधी' वा 'डलरवादी' को बिल्ला लगाइन्छ, र विज्ञापनको आडमा सत्यलाई दबाइन्छ।

हाम्रो सेयर बजारमा पनि कम्पनीको आधारभूत पक्ष (Fundamental) हेरेर भन्दा पनि हल्ला र 'टोपी लगाइदिने' खेलमा लगानी भइरहेको छ। एनरोनका हाकिमहरूले कर्मचारीलाई सेयर किन्न उक्साएर आफूले बेचेजस्तै, नेपालमा पनि भित्री कारोबार (Insider Trading) र सर्कुलर ट्रेडिङमार्फत साना लगानीकर्तालाई फसाउने खेल नौलो होइन।

नागरिक समाजको भूमिका: ताली कि खबरदारी?

एनरोन काण्डमा 'शेरन वाटकिन्स' नामकी कर्मचारीले कम्पनी भित्रैबाट विद्रोह (Whistleblowing) गरिन्। उनले जागिर जाने डरलाई जितेर सत्य बोलिन्। तर नेपालमा हामीले त्यस्तो 'संस्थागत इमानदारिता' (Institutional Integrity) विकास गर्न सकेका छैनौं। किनभने, यहाँ सत्य बोल्ने मान्छे एक्लो हुन्छ।

हाम्रो 'सिभिल सोसाइटी' को समस्या के छ भने, यो अपराध बाहिर आएपछि मात्र जाग्छ। जब सहकारी भाग्छ, जब कम्पनी डुब्छ, अनि मात्र हामी माइतीघरमा प्लेकार्ड बोकेर जान्छौं। तर जब ती कम्पनीहरूले सुट-बुट लगाएर पाँचतारे होटलमा पार्टी दिइरहेका हुन्छन्, तब हामी तिनै 'स्मार्ट गाइज' सँग सेल्फी खिच्न र उनीहरूको चाकडी गर्न तँछाडमछाड गर्छौं। हामीले शक्ति र पैसाको पूजा गर्न छोडेर 'पारदर्शिता' को पूजा नगरेसम्म नेपालमा अर्को एनरोन जन्मिइरहनेछ।

अबको बाटो

बेथानी म्याक्लिनले हामीलाई सिकाएको पाठ हो– "जटिलताको आवरणमा ठगी लुकेको हुन्छ।" (Complexity is the hiding place for fraud). यदि कोही व्यापारी वा नेताले "यो कुरा बुझ्न गाह्रो छ" भन्छ भने, बुझ्नुस् त्यहाँ केही गडबड छ।

अबको पत्रकारिता प्रेस विज्ञप्ति साभार गर्ने (Copy-Paste) मात्र हुनु हुँदैन। अबको पत्रकारिताले ब्यालेन्स सिटको चिरफार गर्न सक्नुपर्छ। अबको नागरिक समाजले "मेरो मान्छे" वा "ठूलो मान्छे" नभनी "हिसाब खै?" भनेर सोध्न सक्नुपर्छ।

एनरोनका हाकिमहरू जेल गए, तर त्यसले हजारौंको डुबेको पैसा फिर्ता ल्याउन सकेन। नेपालमा पनि भोलि पछुताउनुभन्दा आजै प्रश्न गर्नु बुद्धिमानी हुनेछ। सुट-बुट लगाएका 'स्मार्ट' मान्छेहरूको पछाडि आँखा चिम्लेर कुद्ने बानी छोडौं। नत्र, कोठामा भएका ती 'बाठा' मान्छेहरू धनी भइरहनेछन्, र हामी सधैंको 'बलिको बोका' बनिरहनेछौं।

(लेखक नेपालको पुँजी बजार र लगानी क्षेत्रका जानकार हुन्।)

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

सम्बन्धित समाचार

सेयर किन्नुअघि कसरी गर्ने रिसर्च ? यी हुन् महत्वपूर्ण ५ चरणहरु

खप्तड लघुवित्तले आईपीओ जारी गर्ने, बिक्री प्रबन्धकमा प्रभु क्यापिटल नियुक्त

बिल एकम्यानको रणनीति : सस्तो सेयर किनेर व्यवस्थापन आफ्नै हातमा लिने

तीन कम्पनीको सेयर मूल्य समायोजन

विद्युत खपत बढाउन प्राधिकरणले सुरु गर्यो अभियान

भ्याल्यू स्टक भनेको के हो, कसरी छान्ने यस्ता सेयर ?