सर्ट सेलिङ: घट्दो बजारबाट पनि नाफा कमाउने उन्नत लगानी रणनीति

काठमाडौं। सेयर बजारमा अधिकांश लगानीकर्ताले कुनै कम्पनीको सेयर किन्ने र त्यसको मूल्य बढेपछि बेचेर नाफा कमाउने रणनीति अपनाउँछन्। यसलाई लङ पोजिसन (Long Position) भनिन्छ। तर विकसित पूँजी बजारहरूमा अर्को उन्नत रणनीति पनि प्रयोग गरिन्छ, जसलाई सर्ट सेलिङ (Short Selling) भनिन्छ। यस रणनीतिले सेयरको मूल्य घट्ने अनुमानका आधारमा पनि नाफा कमाउने अवसर प्रदान गर्छ।

हाल अमेरिकालगायत विकसित पूँजी बजारमा सर्ट सेलिङ व्यापक रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ। नेपालमा भने यो प्रणाली अझै लागू भएको छैन। यद्यपि नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन) ले पूँजी बजारलाई थप आधुनिक, प्रभावकारी र प्रतिस्पर्धी बनाउने उद्देश्यसहित भविष्यमा सर्ट सेलिङ लागू गर्ने तयारी भइरहेको संकेत दिएको छ।

सर्ट सेलिङ कसरी काम गर्छ?

सर्ट सेलिङमा लगानीकर्ताले आफ्नो स्वामित्वमा नभएको सेयर पहिले सापटी (Borrow) लिन्छ र तत्काल बजारमा बिक्री गर्छ। त्यसपछि मूल्य घटेपछि त्यही सेयर पुनः खरिद गरी सापटी दिएको पक्षलाई फिर्ता गर्छ। प्रारम्भिक बिक्री मूल्य र पछि खरिद गरिएको मूल्यबीचको अन्तर नै नाफा वा घाटा हुन्छ।

अमेरिकामा प्रचलित अभ्यासअनुसार यसको प्रक्रिया निम्नानुसार हुन्छः

•    लगानीकर्ताले ब्रोकर, डिलर वा संस्थागत लगानीकर्ताबाट सेयर सापटी लिन्छ।

•    सापटी लिएको सेयर तत्काल बजारमा बिक्री गरिन्छ।

•    बजार मूल्य घट्ने प्रतीक्षा गरिन्छ।

•    मूल्य घटेपछि समान संख्याको सेयर पुनः खरिद (Covering the Short) गरिन्छ।

•    खरिद गरिएको सेयर ऋणदातालाई फिर्ता गरिन्छ।

•    बिक्री र पुनः खरिद मूल्यबीचको अन्तरबाट प्राप्त रकमबाट सापटी शुल्क, ब्याज तथा अन्य खर्च कटाएर वास्तविक नाफा वा घाटा निर्धारण गरिन्छ।

सर्ट सेलिङ बन्द गर्ने निश्चित समयसीमा हुँदैन। तर आवश्यक मार्जिन कायम राख्नुपर्ने हुन्छ। ऋणदाताले जुनसुकै बेला सेयर फिर्ता माग्न सक्छ वा ब्रोकरले जोखिम बढेमा पोजिसन जबर्जस्ती बन्द गराउन सक्छ।

सर्ट सेलिङका प्रमुख सहभागी

सर्ट सेलिङ सफल बनाउन विभिन्न पक्षको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

•    सर्ट सेलर (Short Seller): सेयर मूल्य घट्ने अनुमान गर्ने लगानीकर्ता वा फण्ड व्यवस्थापक।

•    ब्रोकर वा डिलर: सेयर सापटीको व्यवस्था गर्ने, कारोबार सञ्चालन गर्ने तथा मार्जिन व्यवस्थापन गर्ने।

•    सेयर ऋणदाता (Stock Lender): म्युचुअल फण्ड, पेन्सन फण्ड वा अन्य संस्थागत लगानीकर्ता, जसले शुल्क लिएर सेयर सापटी दिन्छ।

•    नियामक निकाय: अमेरिकामा SEC तथा नेपालमा सेबोन, जसले नियम बनाउने र बजार अनुगमन गर्ने काम गर्छ।

•    क्लियरिङ तथा सेटलमेन्ट संस्था: कारोबार सुरक्षित रूपमा सम्पन्न गराउने र प्रतिपक्षीय जोखिम कम गर्ने।
सर्ट सेलिङका प्रकार

१. कभर्ड सर्ट सेलिङ (Covered Short Selling)

सबैभन्दा सुरक्षित र नियमन गरिएको विधि हो। बिक्री गर्नुअघि सेयर वास्तवमै सापटी लिइन्छ, जसले सेयर डेलिभरी सुनिश्चित गर्छ।

२. नेकेड सर्ट सेलिङ (Naked Short Selling)

सेयर सापटी नलिई वा उपलब्ध भएको सुनिश्चित नगरी बिक्री गरिन्छ। यसले डेलिभरी असफल हुने तथा बजारमा हेरफेर हुन सक्ने जोखिम बढाउने भएकाले धेरै देशमा प्रतिबन्धित वा कडाइका साथ नियमन गरिएको छ।

३. डेरिभेटिभ्समार्फत सर्ट (Derivatives-based Short)

सेयर प्रत्यक्ष सापटी नलिई पुट अप्सन (Put Options) वा फ्युचर्स (Futures Contracts) जस्ता वित्तीय उपकरणमार्फत मूल्य घट्ने अनुमानमा कारोबार गरिन्छ। विकसित बजारमा हेजिङका लागि यो विधि व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ।

सरल उदाहरण: लङ र सर्ट लगानी

मानौं कुनै कम्पनीको सेयर मूल्य रु. १०० छ।

दीर्घकालिन लगानी

•    १०० कित्ता सेयर खरिद = रु. १०,००० लगानी

•    मूल्य रु. १२० पुग्यो भने = रु. २,००० नाफा

•    मूल्य रु. ८० मा झर्यो भने = रु. २,००० घाटा

यस अवस्थामा अधिकतम घाटा लगानी गरिएको रकमसम्म सीमित हुन्छ।

सर्ट सेलिङ

•    १०० कित्ता सेयर सापटी लिएर रु. १०० मा बिक्री = रु. १०,००० प्राप्त

•    मूल्य रु. ८० मा झर्यो भने = रु. ८,००० मा पुनः खरिद

•    अनुमानित नाफा = रु. २,००० (अन्य शुल्क कटाएर)

तर यदि मूल्य रु. १२० पुग्यो भने पुनः खरिद गर्न रु. १२,००० खर्च हुन्छ र करिब रु. २,००० घाटा हुन्छ।

मार्जिनमा सर्ट सेलिङ

यदि लगानीकर्ताले आफ्नै रु. ५,०००–७,५०० राखेर मार्जिनमा कारोबार गर्छ भने मूल्य घट्दा नाफा धेरै बढ्न सक्छ। तर मूल्य अप्रत्याशित रूपमा बढेमा घाटा मार्जिनभन्दा धेरै हुन सक्छ र ब्रोकरले मार्जिन कल (Margin Call) जारी गरी थप रकम माग्न वा पोजिसन जबर्जस्ती बन्द गर्न सक्छ।

नेपालमा सर्ट सेलिङको अवस्था

हाल नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) मा सर्ट सेलिङको व्यवस्था छैन। तर पछिल्ला वर्षहरूमा यस विषयमा लगानीकर्ता, ब्रोकर, फण्ड व्यवस्थापक तथा विश्लेषकहरूबीच व्यापक छलफल भइरहेको छ।

सेबोनले पूँजी बजारलाई आधुनिक बनाउने, उचित मूल्य निर्धारण (Price Discovery) सुधार गर्ने तथा जोखिम व्यवस्थापनका नयाँ उपकरण उपलब्ध गराउने उद्देश्यले भविष्यमा सर्ट सेलिङ लागू गर्ने तयारी भइरहेको जनाएको छ। यसलाई नेपालको पूँजी बजार परिपक्व हुँदै गएको संकेतका रूपमा पनि हेरिएको छ।

नेपालका लागि सम्भावित अवसर

१. प्रभावकारी मूल्य निर्धारण

अत्यधिक मूल्याङ्कन भएका कम्पनीको वास्तविक मूल्य निर्धारणमा सहयोग पुग्ने तथा बजारमा बबल बन्ने सम्भावना कम हुन सक्छ।

२. हेजिङ सुविधा

लगानीकर्ता तथा संस्थागत निकायले बजार घट्दा आफ्नो पोर्टफोलियोको जोखिम व्यवस्थापन गर्न सक्छन्।

३. तरलता र बजारको गहिराइ वृद्धि

सर्ट सेलिङले कारोबारको मात्रा बढाई बजारलाई थप प्रभावकारी बनाउन सक्छ।

४. संस्थागत तथा विदेशी लगानी आकर्षण

उन्नत कारोबार प्रणाली उपलब्ध हुँदा ठूला संस्थागत तथा विदेशी लगानीकर्ताको आकर्षण बढ्न सक्छ।
नेपालका प्रमुख चुनौती

पूर्वाधारको अभाव

सेक्युरिटिज लेन्डिङ एन्ड बोरोइङ (SLB), मार्जिन फाइनान्सिङ तथा प्रभावकारी निगरानी प्रणाली अझै पर्याप्त विकसित भइसकेका छैनन्।

बजार अस्थिरता

सानो तथा खुद्रा लगानीकर्ता बढी रहेको बजारमा सर्ट सेलिङले मूल्यमा तीव्र उतारचढाव ल्याउन सक्छ।

लगानीकर्ता शिक्षा

धेरै नेपाली लगानीकर्ता उन्नत ट्रेडिङ रणनीतिबारे पर्याप्त जानकार छैनन्।

नियामकीय तयारी

सेबोन र नेप्सेले स्पष्ट नियम, पारदर्शी खुलासा प्रणाली तथा प्रभावकारी जोखिम नियन्त्रण संयन्त्र विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

लगानीकर्ताले बुझ्नैपर्ने जोखिम

•    मूल्य निरन्तर बढेमा घाटा सैद्धान्तिक रूपमा असीमित हुन सक्छ।

•    मार्जिन कारोबारमा थप रकम जम्मा गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

•    सापटी शुल्क, ब्याज तथा लाभांश भुक्तानीजस्ता अतिरिक्त खर्च लाग्न सक्छ।

•    धेरै सर्ट सेलरले एकैपटक सेयर कभर गर्दा सर्ट स्क्विज (Short Squeeze) भई मूल्य तीव्र रूपमा बढ्न सक्छ।

•    नियामकीय नियम तथा प्रतिवेदनसम्बन्धी दायित्वको पूर्ण पालना गर्नुपर्ने हुन्छ।

वास्तविक उदाहरण: गेमस्टप सर्ट स्क्विज (२०२१)

सन् २०२१ मा अमेरिकी कम्पनी गेमस्टप (GameStop) को सेयर धेरै हेज फण्डहरूले मूल्य घट्ने अपेक्षामा ठूलो मात्रामा सर्ट गरेका थिए। त्यसपछि सामाजिक सञ्जाल रेडिटको WallStreetBets समुदाय का खुद्रा लगानीकर्ताले व्यापक खरिद अभियान चलाए।
परिणामस्वरूप, करिब २० अमेरिकी डलर रहेको सेयर मूल्य केही सातामै ४८३ अमेरिकी डलर नजिक पुगेको थियो। यसले सर्ट सेलरहरूलाई अर्बौं डलर बराबरको घाटा व्यहोर्न बाध्य बनायो र धेरैले अत्यधिक मूल्यमा सेयर पुनः खरिद गर्नुपर्‍यो। यो घटना इतिहासकै चर्चित सर्ट स्क्विज को उदाहरण मानिन्छ।

सर्ट सेलिङ पूँजी बजारलाई थप प्रभावकारी, तरल र परिपक्व बनाउन सक्ने महत्वपूर्ण वित्तीय उपकरण हो। तर यसमा उच्च जोखिम पनि निहित हुन्छ। त्यसैले यसको सफल कार्यान्वयनका लागि बलियो कानुनी व्यवस्था, आधुनिक पूर्वाधार, प्रभावकारी निगरानी प्रणाली र लगानीकर्ता शिक्षा अनिवार्य छन्।

नेपालमा सर्ट सेलिङ लागू भएमा पूँजी बजारको विकासमा नयाँ आयाम थपिन सक्छ। तर लगानीकर्ताले आफ्नो जोखिम वहन क्षमता, लगानी रणनीति र बजारको अवस्थाको गम्भीर मूल्याङ्कन गरेर मात्र यस्ता उन्नत कारोबारमा सहभागी हुनुपर्छ।

अस्वीकरण: सर्ट सेलिङ उच्च जोखिमयुक्त लगानी रणनीति हो। यो सबै लगानीकर्ताका लागि उपयुक्त नहुन सक्छ। यस्तो कुनै पनि उन्नत लगानी रणनीति अपनाउनुअघि सेबोनबाट इजाजतप्राप्त लगानी सल्लाहकार वा सम्बन्धित विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु उचित हुन्छ। बजार अवस्था कुनै पनि समय तीव्र रूपमा परिवर्तन हुन सक्छ।

लेखक परिचय:

रस्बिन पाण्डे हाल नबिल स्टक डिलर लिमिटेडमा हेड अफ ब्रोकरेज अपरेसनका रूपमा कार्यरत छन्। उनिसँग अमेरिकी पूँजी बजारमा ब्रोकर–डिलर सञ्चालन तथा इन्भेस्टमेन्ट बैंकिङ क्षेत्रमा सात वर्षभन्दा बढीको व्यावसायिक अनुभव रहेको छ।

अमेरिकामा कार्यरत रहँदा उनले वेल्स फार्गो बैंक (Wells Fargo Bank, USA) मा बिजनेस डेभलपमेन्ट अफिसरका रूपमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए। साथै, उनले अमेरिकी धितोपत्र तथा विनिमय आयोग (U.S. Securities and Exchange Commission – SEC) अन्तर्गत आवश्यक व्यावसायिक इजाजतपत्र (Licenses) समेत प्राप्त गरेका छन्। पूँजी बजार, ब्रोकर–डिलर सञ्चालन, लगानी व्यवस्थापन तथा वित्तीय बजारसम्बन्धी विषयमा उनको व्यावहारिक अनुभव र विशेषज्ञता रहेको छ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

सम्बन्धित समाचार

तीन कम्पनीको सेयर मूल्य समायोजन

विद्युत खपत बढाउन प्राधिकरणले सुरु गर्यो अभियान

भ्याल्यू स्टक भनेको के हो, कसरी छान्ने यस्ता सेयर ?

बिल एकम्यानको रणनीति : सस्तो सेयर किनेर व्यवस्थापन आफ्नै हातमा लिने

७० औं अन्तर्राष्ट्रिय भन्सार दिबसमा के एल दुगड समुहका श्याम सुन्दर कनोडिया सम्मानित

राजश्व राष्ट्रको रगत पसिना भएकोले बगेर गएको टुलुटुलु हेरेर बस्न सकिदैन : अर्थमन्त्री शर्मा